။ ၽိုၼ်တၢမ်းငဝ်းလၢႆး ၽၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ် ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၽၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊသေ တိုၵ်ႉႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸုမ်းၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်။ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၼႆႉ ၵႆႉဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းၵႄႈ လၵ်းထၢၼ်လႄႈ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်း ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈသင် တႃႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ယွၼ်ႉမၼ်းလႄႈ ထုၵ်ႇလီလႅၵ်ႈလၢႆႈသင်။

။ တႄႇဢဝ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ

။ ဝူၼ်ႉတူၺ်း ဢႅပ်ႉဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ၶေႃႈသင်ႇ ၵူၼ်းသိုဝ်ႉၶၢႆ။ လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းဢႅပ်ႉပလီႇၵေးသျိၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမီး ၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၸၢင်ႊသေတႃႉ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈမၼ်းၵေႃႈ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း တႃႇသင်၊

။ ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်း ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်လႂ်၊ လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ် လွၵ်းပိူင်ၼႆႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတမ်းဝၢင်းပၼ် ၶေႃႈၼမ်း ဢၼ်တေလႆႈ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လွင်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၽၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

။ ၸႅၵ်ႇၽႄ လွင်ႈထူပ်းႁၼ် လႄႈ ၽွၼ်းယွၼ်ႈမၼ်း

။ လွင်ႈထူပ်းႁၼ်ၼႆႉ မၼ်းၼႄပၼ် ငဝ်းလၢႆးဢၼ်လႆႈပႂ်ႉတူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းယွၼ်ႈမၼ်း မၼ်းမွၵ်ႇၼေဝႃႈ ငဝ်းလၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းတေပၼ်ၶႂၢင်ႉလႆႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈငဝ်းလၢႆးဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် ဢဝ်သွင်ဢၼ်ၼႆႉ မႃးသုၵ်ႉသၵ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၶဵင်ႇတႃႉယၢပ်ႇသေ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်း ဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ တႃႇတေပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်မၼ်း ယၢပ်ႇ။

။ ယွၼ်းဢဝ် သၢႆတၢင်း လွင်ႈတၢင်း။ ၽူႈၶဵၼ်တေလူဝ်ႇၶဝ်ႈထိုင်သင်? လူဝ်ႇလႆႈထႅမ်သႂ်ႇ လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ် ဢၼ်လႂ်၊ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႂ် လႆႈၵဵပ်းႁွမ်မႃး လႄႈ ၼႂ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်လႂ် ဢမ်ႇပႆႇလႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်း။ လွင်ႈထတ်းသၢင် ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လႅၼ်လိၼ်ၼၼ်ႉ ႁၼ်လႆႈ။

။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶေႃႈတႅပ်းတတ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၸႅင်ႈလႅင်း

။ လွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်း ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ လွင်ႈၶူဝ်းၶွင် ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ မႃးၸပ်းၸွမ်း ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၼႆ မၼ်းတေမီးၽွၼ်းလီ လိူဝ်မႃး။ လွင်ႈတႅပ်းတတ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ် တႃႇၵမ်ႉၸွႆႈငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇမႄးၵႄႈ၊ လႅၵ်ႈလၢႆႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ၊ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇ လွင်ႈပိုတ်ႇၼႄ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇထတ်းသၢင် လွင်ႈဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

။ ၶေႃႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီပႃး ၽူႈပိုင်ႈဢိင် လႄႈ ၸဝ်ႈၶွင်။ ၸုမ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ် တေၸၢင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈမႄးၵႄႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႈၶွင်ႁူင်းၵၢၼ် တႅပ်းတတ်းဝႃႈ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၼႆႉ တေႁပ်ႉလႆႈယူႇႁိုဝ် ဢမ်ႇႁပ်ႉလႆႈ။ ပုၼ်ႈၽွၼ်းတင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈႁၼ်။

။ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတေပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်

။ လွင်ႈဢိုတ်းႁပ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼႂ်း tracker ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၽၢႆႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ။ လွင်ႈမၼ်ႈၸႂ်ၼႆႉ လူဝ်ႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပိုတ်ႇၼႄ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းမၼ်းသေ ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်းၸၢမ်းတူၺ်း၊ လွင်ႈထတ်းသၢင် ၶေႃႈပၼ်ၶႂၢင်ႉ၊ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ တႃႇၶိုၼ်းမႄး ဢၼ်လႆႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်လႆႈပႂ်ႉတူၺ်း ၼႂ်းလွင်ႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈပၼ်ၾၢင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

။ တႅပ်းတတ်းဝႃႈ တေၵူတ်ႇထတ်းသင် ၵွၼ်ႇပႆႇတႄႇႁဵတ်းၵၢၼ်။ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၼိုင်ႈၸုမ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈလူင်းတိုၼ်း ၶတ်းၸႂ် တင်းၼမ်သေ တိုၵ်ႉဢမ်ႇၸၢင်ႈ သပ်းလႅင်းၼႄလႆႈဝႃႈ ၼႃႈတီႈမၼ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၸိူင်ႉႁိုဝ်။

။ ၶပ်ႉမၢႆ ဢၼ်တေႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ တႃႇထတ်းသၢင်ထႅင်ႈ

။ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼိုင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈဢဝ်ၶေႃႈထၢမ် 5 ၶေႃႈ မႃးတမ်းဝႆႉ ၼိူဝ်ၽိူၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင် ဢၼ်လႂ် မီးၽေးၶဵၼ်၊ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ် လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၼၼ်ႉ မီးသင်၊ လူဝ်ႇတႅပ်းတတ်းသင်၊ ၽႂ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လႄႈ ဢၼ်တေၼႄလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်။

။ ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ် ဢၼ်ၸုမ်းၽွင်းလူင်ၶဝ် ယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇတေႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈထတ်းသၢင် ဢၼ်ႁၢႆႉၸႃႉ လႄႈ လွင်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၽၢႆႇၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလိုၵ်ႉလမ်ႇပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ တိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈယူႇ။ ၵႃႈၶၼ်မၼ်း တေတိူဝ်းမႃး မိူဝ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်း တႃႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

။ ၽိုၼ်တၢမ်းငဝ်းလၢႆး ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉ ပၼ်ၶေႃႈတႅပ်းတတ်း တႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင် လႄႈ ၸုမ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ် တေလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇတေထတ်းသၢင်။

။ ဢၢၼ်ႇထႅင်ႈ

NIST Cybersecurity Framework

။ တၢင်းႁၼ်ထိုင် တီႈၸုမ်းၽွင်းလူင်
The Cybersecurity Cabinet