. Lipoota y’ebyokwerinda esobola okuba entuufu mu by’ekikugu era n’ekyaleka ttiimu y’obukulembeze nga tekakasa kya kukola. Ekituli kitera okulabika wakati w’obujulizi n’okusalawo: kino ekizuuliddwa kitegeeza ki eri bizinensi, era kiki ekirina okukyuka olw’ekyo?
. Tandika n’omulimu ogukulu
. Lowooza ku nkola ewagira ebiragiro bya bakasitoma. Obunafu mu nkola eyo bulina engeri ez’ekikugu, naye obukulu bwayo era businziira ku bizinensi ky’egikozesa, amawulire g’ekwata n’engeri endala eziriwo mu kiseera ky’okutaataaganyizibwa.
. N’olwekyo okukubaganya ebirowoozo okw’omugaso kutandika n’omulimu. Okwewaayo ki kwa bakasitoma, enkola y’emirimu oba enkolagana eyesigika esinziira ku nkola eno? Kino kiteekawo embeera ekipimo ky’obuzibu obw’ekikugu mwe kiteekwa okutaputibwa.
. Yawula ekintu ekizuuliddwa ku bivaamu
Ekizuuliddwa kinnyonnyola embeera eyeetegerezeddwa. Ekivaamu kinnyonnyola embeera eyo ky’eyinza okukkiriza mu mbeera ezitali zimu. Okutabula ebibiri bino kifuula lipoota enzibu okusomooza ate n’okusalawo okukaluba okubeera nannyini.
. Saba olujegere lw’okulowooza. Omulabe yandibadde yeetaaga kutuuka ki? Biki ebirala ebiteberezebwa ebyetaagisa? Bujulizi ki obwakuŋŋaanyizibwa, era kitundu ki eky’embeera eyo ekitannaba kugezesebwa? Okwekenenya okw’amaanyi kufuula ensalo eyo okulabika.
. Okusalawo okuddako kufuule kwa lwatu
. Okukubaganya ebirowoozo ku bukulembeze kweyongera okuvaamu ebibala nga buli nsonga enkulu eyungiddwa ku kusalawo. Okusalawo okwo kuyinza okuba okusonda ssente z’okutereeza, okukyusa enkola, okukkiriza okubikkulwa okulina ensalo oba okunoonyereza ku butakakasa obukulu.
. Okuteesa kulina okubeeramu abasinziirako ne nnannyini byo. Ttiimu y’ebyekikugu eyinza okussa mu nkola ennongoosereza nga nnannyini bizinensi asalawo oba okutaataaganyizibwa kukkirizibwa. Obuvunaanyizibwa bwombi bwetaaga okulabika.
. Nnyonnyola engeri okulongoosa gye kunaafaanana
. Okuggalawo ekikolwa mu tracker kibeera kya buddukanya. Okukakasa kwetaaga obujulizi nti okubikkulwa okukwatagana kukyuse. Okusinziira ku nsonga, ekyo kiyinza okutegeeza okuddamu okugezesa, okuteekebwawo kw’olukusa okwekenneenya, omutendera gw’okudda engulu ogukoleddwa oba enkyukakyuka eyeetegerezeddwa mu ngeri okulabula gye kukwatibwamu.
. Salawo ekigenda okukeberebwa ng’omulimu tegunnatandika. Bwe kitaba ekyo ekitongole kisobola okussaamu amaanyi mangi ate nga kikyalemeddwa kunnyonnyola ngeri kifo kyakyo gye kitereddemu.
. Enteekateeka ey’omugaso ey’okuddamu okwetegereza
. Ku buli nsonga enkulu, teeka ebibuuzo bitaano ku mmeeza: mulimu ki oguli mu kabi; bujulizi ki obuwagira okweraliikirira; okusalawo ki okwetaagisa; ani nnannyini kikolwa; n’ebyo ebijja okulaga okulongoosa.
. Eno y’akakwate Kabineti gy’egenderera okuteekawo wakati w’okukebera okunyiiza n’okuwabula ku nteekateeka. Obuziba obw’ekikugu bukyali bwetaavu. Omuwendo gwayo gweyongera ng’abantu abavunaanyizibwa ku bizinensi basobola okugikozesa.
. Lipoota ey’omugaso ewa olukiiko okusalawo okubeera n’obwannannyini ate ttiimu y’ebyekikugu ekikolwa okukakasa.
. Ebisingawo okusoma
NIST Cybersecurity Framework.
Endowooza okuva mu Kabineti
The Cybersecurity Cabinet